Gwarna – warsztat ekspercki: jak projektować miejsce pamięci?

Program wydarzenia

21 maja 2025 r. we Wrocławiu odbyło się wyjątkowe spotkanie poświęcone projektowaniu miejsc pamięci. Podczas tego jednodniowego wydarzenia eksperci z różnych dziedzin i dyscyplin z Wrocławia i Warszawy, lokalni studenci i aktywiści spotkali się, aby wspólnie zastanowić się, jak - na przykładzie Cmentarza Żydowskiego przy ul. Gwarnej - odpowiedzialnie kształtować przestrzenie upamiętniające trudną historię. Od 11:00 do 16:00 w przestrzeni spotkań hotelu Ibis Styles Wrocław Centrum przy placu Konstytucji 3 Maja - położonego obok cmentarza żydowskiego przy ul. Gwarnej - uczestnicy wzięli udział w programie składającym się z prezentacji, dyskusji eksperckich i wizyty w terenie.

Warsztaty zorganizowane przez Fundację Urban Memory koncentrowały się na przestrzeni znajdującej się przy ul. Gwarnej - miejscu niemal całkowicie zapomnianym, ale niegdyś pełnym znaczenia. Miejsce to było cmentarzem żydowskim od XVIII wieku, a następnie stopniowo niszczonym od początku XX wieku, w trakcie i po II wojnie światowej. Dziś jest prawie niewidoczne w miejskim krajobrazie. W 2022 roku UMF zainicjował proces symbolicznego i wizualnego przywracania pamięci tego miejsca poprzez instalację artystyczną Anny Schapiro. Warsztaty były kolejnym krokiem w kierunku potencjalnego upamiętnienia.

Spotkanie stało się przestrzenią otwartą na dialog i współpracę - okazją do refleksji nad tym, jak współczesne społeczeństwo rozumie i interpretuje historię. Uczestnicy przyjrzeli się zagadnieniom związanym z pamięcią zbiorową, której nośnikiem jest przestrzeń - nie tylko jako miejsce fizyczne, ale także jako pole napięć, emocji i wartości.

Wspólnie szukali odpowiedzi na te pytania:

- Jak tworzyć miejsca pamięci, które są żywe, otwarte i nie narzucają jednej narracji?
- Jak łączyć elementy architektury, sztuki, krajobrazu i funkcjonalności z poszanowaniem prawa żydowskiego i wrażliwości społecznej?
- Jak projektować przestrzenie, które uczą, inspirują i zachęcają do refleksji?

Program obejmował wizytę w terenie i sesje robocze z dyskusją, podczas których eksperci i studenci zastanawiali się nad rekomendacjami dla potencjalnego międzynarodowego konkursu architektonicznego na projekt stałego zielonego upamiętnienia przy ulicy Gwarnej.

PROGRAM

Dla ekspertów
11.00 - 13.00 Sesja ekspercka - część I (spacer/wizyta terenowa na Gwarnej i analizy)
13.00 - 14.00 Lunch
14.00 - 15.00 Sesja ekspercka - część II (dyskusja i planowanie rozwiązań)
15.00 - 16.00 Podsumowanie i pisanie rekomendacji (ze studentami)

Dla studentów
13.00 - 13:45 Zwiedzanie terenu Gwarnej z sesją pytań i odpowiedzi
14.00 - 16.00 Udział w sesji eksperckiej, podsumowanie i pisanie rekomendacji

Studenci zostali zaproszeni do aktywnego udziału w części popołudniowej - najpierw jako część wizyty studyjnej z przewodnikiem po terenie cmentarza, a następnie jako obserwatorzy i uczestnicy dyskusji końcowej. Rezultat warsztatów okazał się zaskakujący – zamiast zorganizować konkurs architektoniczny dla upamiętnienia terenu cmentarza, eksperci i uczestniczący w nim studenci doszli do wniosku, że przed rozpoczęciem tej inicjatywy konieczne jest podjęcie innego kroku – zorganizowanie serii spacerów poświęconych dziedzictwu kulturowemu i stworzenie pozytywnej narracji wokół tego miejsca.