Inkluzywne upamiętnienie Sury Teller w Pawlichach

Program wydarzenia

W maju 2025 roku, w ramach projektu ReActMem, zrealizowaliśmy w Pawlichach (woj. lubelskie) wydarzenie poświęcone pamięci Sury Teller – młodej żydowskiej dziewczyny, urodzonej 13 marca 1923 roku w Starych Królach, zamordowanej w czasie Zagłady. Jej grób, nieoznaczony przez dziesięciolecia, wskazali mieszkańcy wsi, przekazując ustne świadectwa swoich przodków.

Wydarzenie w Pawlichach było kontynuacją działań zapoczątkowanych w 2021 roku. To właśnie wtedy po raz pierwszy odwiedziliśmy to miejsce. W 2023 roku, wspólnie z lokalną młodzieżą i dzięki wsparciu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny, wykonaliśmy i ustawiliśmy tam symboliczną macewę. Majowe spotkanie w 2025 roku – zorganizowane we współpracy z Gminnym Ośrodkiem Kultury w Księżpolu – miało charakter otwarty i zgromadziło licznych mieszkańców Księżpola i okolicznych miejscowości.

Spotkanie rozpoczęło się w Gminnym Ośrodku Kultury w Księżpolu, gdzie rozmawialiśmy o historii Sury i o tym, jak dziś można pracować z pamięcią lokalną – nie poprzez gotowe formy, ale wspólne działania, słuchanie i obecność. Obecni mieszkańcy dzielili się swoimi wspomnieniami, relacjami z czasów wojny, o historii własnych rodzin, o trudnych i często przemilczanych doświadczeniach. Część z tych relacji dotyczyła losu Sury Teller, podczas gdy inne wskazywały na dodatkowe, wciąż nieupamiętnione miejsca pochówku z czasów wojny w tym rejonie, które zamierzamy zbadać w przyszłości.

Następnie udaliśmy się na miejsce pochówku, gdzie odbyły się symboliczne działania pamięciowe przygotowane przez zaproszonych artystów: Annę Schapiro z Berlina oraz Marcina Króla z Krakowa. Wspólnie z nimi uczestnicy wzięli udział w prostych, spontanicznych gestach pamięci – porządkowaniu przestrzeni, modlitwie, wypowiedziach, układaniu kamieni wyznaczających symboliczne granice grobu.

Wydarzenie w Pawlichach pokazuje, że pamięć może być żywa i obecna tu i teraz – jeśli tworzymy dla niej przestrzeń. Takie działania są szczególnie ważne w społecznościach lokalnych, gdzie przeszłość była trudna, a potrzeba wspólnego jej przepracowania ogromna. Projekt ReActMem tworzy ramy dla takich spotkań, łącząc sztukę, aktywizm, edukację i dialog międzykulturowy.

📸Filip Szulc