Seminarium poświęcone kulturom pamięci w miejscach trudnego dziedzictwa

Program wydarzenia

Seminarium poświęcone kulturom pamięci w miejscach trudnego dziedzictwa zostało zaplanowane przez Fundację Zapomniane jako dwuczęściowy proces, którego celem było wspólne namysły nad przyszłą formą upamiętnienia miejsc zdeponowania szczątków ofiar znajdujących się na obrzeżach byłego obozu zagłady w Sobiborze, nad językiem opisu i narracją towarzyszącą tym lokalizacjom oraz nad relacją pomiędzy badaniami, praktyką instytucjonalną i krajobrazem miejsca.

Pierwsza część seminarium odbyła się w Warszawie w dniach 16–17 października 2025 roku w ramach IV warsztatów badaczy i badaczek Zagłady dla osób na wczesnym i średnim etapie kariery naukowej. Spotkanie miało charakter seminarium naukowego i zgromadziło badaczy i badaczki zajmujących się historią Zagłady, studiami nad pamięcią oraz współczesnymi kontekstami przemocy. W jego ramach odbyła się sesja zatytułowana „Rozproszenie szczątków żydowskich na terenie obozu zagłady w Sobiborze – badania, zabezpieczenie i upamiętnienie”, prowadzona przez zespół Fundacji Zapomniane: Aleksandrę Janus, Agnieszkę Nieradko-Pająk oraz Aleksandra Schwarza. Zaprezentowano w niej założenia projektu upamiętnienia tzw. płuczek, problem rozproszenia szczątków ofiar na terenie byłego obozu zagłady oraz zagadnienia związane z ich zabezpieczeniem, statusem prawnym i narracją przyszłego upamiętnienia. Rozmowa prowadzona w gronie uczestników warsztatów pozwoliła na zebranie doświadczeń i perspektyw badawczych istotnych dla dalszych prac projektowych.

Druga część seminarium odbyła się 22 października 2025 roku w Sobiborze, na terenie Muzeum i Miejsca Pamięci oraz w jego bezpośrednim otoczeniu. W spotkaniu udział wzięli przedstawiciele Fundacji Zapomniane i Fundacji Formy Wspólne, dyrekcja i pracownicy Muzeum i Miejsca Pamięci w Sobiborze, przedstawiciele Nadleśnictwa Sobibór, władz samorządowych i urzędu miejskiego, lokalny nauczyciel historii, przedstawiciele Muzeum Regionalnego we Włodawie, a także zaproszeni a także zaproszeni eksperci akademiccy: Raphael Utz, badacz zajmujący się archeologią konfliktu, materialnymi śladami przemocy oraz metodologią badań miejsc zagłady i masowych pochówków, oraz Natalia Judzińska, badaczka i kuratorka, której prace koncentrują się na materialności kryzysu, współczesnych praktykach upamiętniania oraz relacjach między pamięcią Zagłady a aktualnymi zjawiskami społecznymi i politycznymi.

Kluczowym elementem tej części seminarium była praca w terenie w lokalizacjach położonych poza formalnymi granicami muzeum, na obrzeżach byłego obozu zagłady w Sobiborze. Są to miejsca, w których po wojnie zdeponowano szczątki ludzkie wydobywane z terenu obozu. Uczestnicy seminarium odwiedzili te lokalizacje, analizując ich położenie względem obecnej infrastruktury muzealnej, relację z krajobrazem leśnym oraz brak czytelnego oznakowania i widoczności tych miejsc w przestrzeni publicznej.

Podczas spotkania Fundacja Zapomniane przedstawiła aktualny etap prac nad projektem upamiętnienia tzw. płuczek, którego celem jest opracowanie wstępnych koncepcji oznakowania i interpretacji tych miejsc, z uwzględnieniem wyników badań historycznych, archeologicznych i geofizycznych oraz uwarunkowań prawnych i instytucjonalnych. Rozmowy koncentrowały się na możliwych kierunkach narracji, zakresie ingerencji w krajobraz, relacji pomiędzy muzeum a terenami leśnymi oraz sposobach komunikowania znaczenia tych miejsc osobom odwiedzającym Sobibór.

Seminarium w Sobiborze stanowiło drugi etap procesu prowadzonego przez Fundację Zapomniane i było bezpośrednio powiązane z częścią warszawską. Połączenie refleksji akademickiej z pracą w terenie umożliwiło dalsze doprecyzowanie założeń projektu upamiętnienia oraz uporządkowanie kwestii związanych z językiem, narracją.

📸 Fundacja Zapomniane