Inkluzywne upamiętnienie – niemiecki cmentarz we Wrocławiu
Cykl wydarzeń partycypacyjnych i prac terenowych mających na celu rewitalizację i udokumentowanie byłego cmentarza niemieckiego
Program wydarzenia
Działania podjęte na terenie byłego niemieckiego cmentarza ewangelickiego przy ul. Krzyckiej we Wrocławiu doprowadziły do odzyskania, udokumentowania i zachowania części przedwojennego dziedzictwa cmentarza, a zarazem Wrocławia. Z powodzeniem połączyliśmy profesjonalne prace konserwatorskie, współpracę ze społecznością lokalną i zaangażowanie społeczne, czego efektem było wydobycie ponad 50 nagrobków, renowacja części z nich oraz opracowanie koncepcji przyszłego lapidarium. Prace i wydarzenia zostały zorganizowane przez Fundację Urban Memory oraz kluczowego partnera: lokalną inicjatywę obywatelską „Spod ziemi patrzy Breslau”, która koncentruje się na zabezpieczaniu pozostałości po niemieckich cmentarzach dawnego Wrocławia i odtwarzaniu historii osób pochowanych na tych nekropoliach.
Dzięki skoordynowanym działaniom specjalistów, jednostek miejskich i wojewódzkich, wolontariuszy i społeczności lokalnej, działania te przyczyniły się do wzmocnienia lokalnego zaangażowania, podnoszenia świadomości o trudnym dziedzictwie miasta i wspierania zrównoważonego podejścia do ochrony miejsc pamięci. Warsztaty konserwatorskie i koncert dodatkowo zwiększyły zainteresowanie tym miejscem, wzmacniając lokalną pamięć i budując poczucie współodpowiedzialności za zaniedbane dziedzictwo. W toku realizacji projektu udało nam się rozpocząć rewitalizację przedwojennego cmentarza niemieckiego, odzyskać część biografii osób tam pochowanych, a także pomóc w odbudowie więzi społeczności z pomijanymi rodziałami historiii.
Zdjęcia: Andrzej Skobejko, Adam Marecik, Alan Weiss
Kontekst historyczny: Po 1945 roku, kiedy niemiecki Breslau stał się polskim Wrocławiem, Narodowa Rada Miasta Wrocław nakazała likwidację niemieckich cmentarzy, co doprowadziło do zniszczenia 44 z 70 miejsc do końca lat 80-tych. Proces ten obejmował usunięcie nagrobków i wyrównanie terenu, zazwyczaj przekształcając je w tereny zielone bez przeprowadzania ekshumacji, co uczyniło je „niewidzialnymi cmentarzami”. Nagrobki były ponownie wykorzystywane na cmentarzach lub jako materiały budowlane we Wrocławiu, na Dolnym Śląsku i w innych częściach Polski. Cmentarz przy ulicy Krzyckiej (dawniej Trentinstraße) został przekazany i był zarządzany przez polską parafię katolicką i pozostawał w użyciu do 1958 roku, co było nietypowe dla Wrocławia - a zatem przez pewien czas unikał likwidacji. Jednak w latach 70-tych jego południowa część została zniszczona, a przedwojenne nagrobki zepchnięto na teren rezerwy cmentarnej i zakopano w ziemi.
Nauczanie podstawowych umiejętności konserwatorskich: renowacja inskrypcji na granitowych nagrobkach farbami mineralnymi, złocenie inskrypcji złotem płatkowym, renowacja inskrypcji na piaskowcu farbami mineralnymi oraz zajęcia praktyczne związane z oczyszczaniem płyt nagrobnych. Trenerzy: Dariusz Dembiński — mistrz kamieniarz, Andrzej Wróblewski — konserwator zabytków.
Poszerzanie wiedzy na temat technik konserwatorskich: nowoczesne technologie, pokaz czyszczenia laserowego (zespół IRLaser), wykorzystanie bezpiecznych, nieinwazyjnych metod laserowych do konserwacji kamienia, renowacja inskrypcji na siedmiu stelach oraz konserwacja nagrobka Anny Schnitte (zainstalowanego w poprzednim roku). Trenerzy: Dariusz Dembiński — mistrz kamieniarz, specjalista IRLaser.
W programie: spacer historyczny z przewodnikiem, prezentujący biografie osób mieszkających w przedwojennym Breslau/ Wrocławiu i pochowanych na cmentarzu, wykład edukacyjny o znaczeniu tego miejsca oraz koncert z utworem „Stabat Mater” Pergolesiego w wykonaniu artystów z Ukrainy i Białorusi: Katarzyny Czekanowskiej (sopran), Natalii Akininy-Kalady (mezzosopran) i Natalii Czekanowskiej (fortepian).